Toen ik voor het eerst Cubaanse grond betrad, was mijn eerste gedachte: hier moet ik weg. Ik was geschokt. Volledig onvoorbereid werd ik geconfronteerd met de realiteit van een land dat zestig jaar politieke en economische blokkades had getekend.
Alles leek in verval. De prachtige koloniale gebouwen van Havana waren nog slechts afbladderende omhulsels van hun vroegere glorie. Overal zag ik de sporen van stilstand, een zwaarte die over het hele eiland leek te liggen. Het was de eerste keer dat ik met eigen ogen zag wat een communistisch systeem in het dagelijks leven voor mensen betekent. Lange rijen voor bijna lege winkels. Een infrastructuur die me deed denken aan de armste landen van Afrika.
Zelfs als toerist was je gebrandmerkt. Je voelde de onzichtbare scheiding, de kunstmatige wereld die voor bezoekers was gecreëerd. Maar zelfs die kon het alomtegenwoordige gebrek niet verbergen. Ik zat gevangen in mijn eigen oordeel, zag alleen het kapotte, het moeilijke, het negatieve. Ik begreep de wereld niet meer en wilde alleen nog maar terug naar mijn geordende Zwitserland.
De gedwongen terugkeer
Ik zou waarschijnlijk nooit meer naar Cuba zijn gevlogen. Maar het leven had een ander plan. Mijn levenspartner, de vrouw met wie ik mijn leven wil delen, komt daar vandaan. De liefde dwong me dus tot terugkeer. Een tweede keer reisde ik ernaartoe, ditmaal niet als toerist, maar als onderdeel van een familie.
Ik reisde met tegenzin. Ik verwachtte opnieuw de last, het gebrek en de troosteloosheid. Ik wapende me voor de moeilijkheden die ik kende. Maar omdat ik moest blijven, omdat ik niet zomaar kon vluchten, begon ik beter te kijken. Ik moest wel.
En toen zag ik de mensen
Deze tweede blik veranderde alles. Omdat mijn focus niet langer lag op de afbrokkelende gevels en de gebrekkige voorzieningen, merkte ik plotseling de mensen op. Ik zag niet langer alleen wat ze niet hadden, maar hoe ze omgingen met wat ze wel hadden. Ik zag hoe ze leefden.
En ze leefden! Ze zaten op de drempel, praatten met elkaar, lachten uit volle borst. Kinderen speelden op straat met de eenvoudigste dingen, maar straalden een onbedwingbare vreugde uit. Muziek drong uit de huizen. Het was een beeld dat in schril contrast stond met mijn eerste indruk. Deze mensen, die in mijn ogen niets bezaten, leken rijker dan veel mensen bij ons in Europa.
In Zwitserland en in Europa voel ik vaak een constante druk. De druk om meer te presteren, meer te hebben, mee te komen. Een onophoudelijke stress die mensen moe en vaak ongelukkig maakt. Op Cuba zag ik het tegenovergestelde. Niet dat daar geen stress is – hun dagelijks leven is een constante strijd. Maar ze hadden een levensvreugde, een vermogen om van het moment te genieten, die ik bij ons vaak mis. Ze hebben geleerd om met het minimum te leven, maar daar het maximum aan leven uit te halen.
Wat echt telt
Vreemd genoeg was het Cuba dat me leerde tevreden te zijn met minder. Dit schrille contrast tussen materieel gebrek en menselijke overvloed onthulde een leugen in mijn eigen leven. De leugen dat geluk en tevredenheid afhangen van uiterlijke omstandigheden, van bezit of van een soepel dagelijks leven.
Ik herkende waar het in de kern om gaat: om de mens, om relaties, om de gemeenschap. Als alles wegvalt wat ons afleidt en wat we als vanzelfsprekend beschouwen, dan blijkt wat echt draagt. De Cubanen weten wat basisvoorzieningen betekenen. Maar ze weten ook dat de verzorging van de ziel niet in de winkels te vinden is.
Deze ervaring heeft mijn geloof verdiept. Ze heeft me nederig gemaakt. Soms moet God ons misschien in een situatie brengen die ons schokt en uitdaagt, zodat we de essentiële dingen weer kunnen herkennen. Pas in contrast met de duisternis herkennen we het licht. Pas in het gebrek leren we de overvloed waarderen die niet van deze wereld is.
Ik ben tot alles in staat door Hem die mij kracht geeft. Filippenzen 4:13
Dit vers kreeg voor mij in Cuba een gezicht. Ik zag mensen die deze waarheid elke dag leven. Niet omdat ze bijzonder vroom zijn, maar omdat het leven hen daartoe dwingt. En daarin ligt een ongelooflijke kracht en schoonheid.
Vandaag reis ik graag naar Cuba, hoewel de situatie sindsdien eerder nog is verslechterd. Maar ik zie het land nu met andere ogen. Ik zie niet langer alleen het verval, maar de veerkracht. Ik hoor niet langer alleen de klachten, maar ook het lachen. En ik word eraan herinnerd dat de grootste vreugde vaak te vinden is waar we die het minst verwachten. Soms is het contrast nodig, zodat de dingen weer zichtbaar worden.