In de afgelopen maanden zaten er regelmatig vrienden bij mij aan de keukentafel die onrustig werden zodra het gesprek op nieuwe computerprogramma's kwam. Sommigen schetsen donkere doemscenario's. Ze zijn bang dat machines binnenkort een eigen bewustzijn ontwikkelen, de controle overnemen en de mens overbodig maken.
Zelfs doorgewinterde ontwikkelaars schudden soms vol ongeloof het hoofd over wat hun programma’s opeens tevoorschijn brengen. Maar bij veel toeschouwers slaat die oprechte verwondering razendsnel om in existentiële paniek. Als een machine ogenschijnlijk steekhoudend redeneert, vermoeden we daar meteen een denkende geest achter.
Toch gaapt er een diepe kloof tussen verbluffend taalgebruik en werkelijk denken.
Als machines ons opeens verrassen
Wij mensen zijn geneigd om overal een menselijk gezicht op te plakken. Als een programma op een gemoedelijke toon antwoordt, gedichten schrijft of ingewikkelde programmeerfouten oplost, hebben we onwillekeurig het gevoel dat we tegenover een ander denkend wezen staan. Precies daar ontstaat de angst: als dat ding zo slim reageert, wil het straks dan misschien ook zijn eigen wil doordrijven?
De fascinatie van de ontwikkelaars is begrijpelijk. Een aantal vaardigheden van de huidige systemen was op dit kwalitatieve niveau niet precies van tevoren voorspeld. Ze komen voort uit gigantische hoeveelheden data en complexe rekenmodellen. Maar verrassing betekent nog geen bezieling.
Vanuit open technische vragen worden in de media vaak binnen enkele dagen apocalyptische scenario's gebreid. Dat verkoopt goed, maar zaait vooral verlamming in plaats van nuchter verstand.
Wat er onder de motorkap werkelijk gebeurt
Nuchter beschouwd rekent een zogeheten kunstmatige intelligentie alleen maar. Het systeem verwerkt invoer via wiskundige waarschijnlijkheden en herkent patronen in gigantische tekstverzamelingen. Geef je het een zin, dan berekent het statistisch wat de meest passende volgende woorden zijn.
Ik vind de term 'kunstmatige intelligentie' heikel zodra men daaronder menselijk denken verstaat. Natuurlijk kun je bepaalde rekenprestaties puur technisch gezien intelligent noemen; dat is een kwestie van definitie. Maar of een computer ooit een subjectieve innerlijke beleving, pijn of echte vreugde kan ervaren, blijft op z'n minst volstrekt onbewezen. Naar mijn overtuiging denkt daar niemand. Daar rekent iets.
Een systeem heeft geen intenties, geen verlangen naar God en geen geweten. Het weet niet eens wat de woorden betekenen die het achter elkaar zet. Het weerspiegelt slechts de menselijke taal waarmee het is gevoed.
Waarom ik dit gereedschap toch graag gebruik
Vroeger hielpen spreadsheets ons om onoverzichtelijke bergen cijfers te ordenen. Niemand was er destijds bang voor dat een Excel-tabel naar wereldheerschappij streefde. Vandaag de dag zien we een enorme sprong op het gebied van taal.
Moderne hulpmiddelen helpen ons om ideeën te ordenen, gedachtegangen te toetsen en ruwe teksten scherper te formuleren. Ik maak er geen geheim van: ook voor dit blog gebruik ik dit soort tools. Ze ondersteunen me bij het opzetten van een structuur, het schaven aan formuleringen of het doordenken van tegenargumenten.
Soms voer ik een concept in en vraag ik het systeem: «Vergelijk deze gedachte met Bijbelse principes, noem passende Schriftgedeelten, wijs me op mogelijke tegenstrijdigheden en help me om dit begrijpelijk te verwoorden voor zoekers.» Dat bespaart kostbare tijd en brengt dode hoeken aan het licht.
Maar uiteindelijk zit hier een mens van vlees en bloed achter het toetsenbord. De verantwoordelijkheid voor elk gepubliceerd woord ligt geheel bij mij. Een machine bezit geen geestelijk onderscheidingsvermogen en heeft de Heilige Geest niet. Het is een schrijfhulp, nooit een herder.
Echte risico's in plaats van denkbeeldige spoken
De overtrokken angst voor denkende robots leidt vaak af van de werkelijke gevaren. Een systeem hoeft immers geen bewustzijn te hebben om grote schade aan te richten.
Nu al zien we hoe eenvoudig desinformatie op grote schaal kan worden gegenereerd. We zien oplichtingstrucs met nagemaakte stemmen van familieleden. Als ondoordachte algoritmes zonder menselijk toezicht beslissen over leningen, sollicitaties of wapensystemen, dreigt er echt onrecht. Daar komen nog serieuze vragen bij over privacy en intellectueel eigendom.
Deze gevaren vragen om waakzaamheid, duidelijke wetgeving en een zuiver persoonlijk beoordelingsvermogen. We hoeven niet te vechten tegen denkbeeldige demonen in een siliciumchip, maar moeten leren om verantwoordelijk om te gaan met krachtig gereedschap.
Waar onze werkelijke waarde verankerd ligt
De wezenlijke vraag achter deze hele discussie luidt toch: wie zijn wij als machines bepaalde taken sneller oplossen dan wij? In een prestatiesamenleving die de mens afmeet aan zijn efficiëntie, opleidingsniveau en meetbare nut, raakt ons zelfbeeld door zulke vooruitgang aan het wankelen.
De Bijbelse boodschap trekt hier een heilzame grens. Zij baseert de waarde van de mens niet op zijn rekenkracht.
God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij hen. (Genesis 1:27)
Je bent geen datacenter. Je bent door God gewild, in staat tot oprechte liefde, tot bekering, tot gebed en mededogen. Iemand met zware dementie kan vaak nauwelijks nog logisch nadenken, en toch bezit diegene voor zijn Schepper de volle, onaantastbare waardigheid. Geen enkel computerprogramma, hoe geavanceerd ook, zal ooit het beelddrager van God zijn, en geen mens verliest zijn bestaansrecht enkel omdat een processor sneller kan sorteren.
De wereld verandert in een adembenemend tempo en we zullen nog tal van technologische doorbraken meemaken. Maar ons fundament blijft onwankelbaar.
Jezus Christus blijft dezelfde, gisteren, vandaag en tot in eeuwigheid. (Hebreeën 13:8)
We hoeven niet weg te kruipen voor elke vernieuwing. We mogen kansen dankbaar aangrijpen, reële risico’s nuchter benoemen en bovenal weten in wiens hand onze toekomst ligt.